Bệnh nhân ung thư cần được giảm đau trong tất cả các giai đoạn bệnh. Nhiều nghiên cứu đã chứng tỏ rằng khoảng 75% bệnh nhân ung thư giai đoạn muộn đều có đau mức độ trung bình hoặc đau dữ dội. Ở Việt Nam có khoảng 79% bệnh nhân ung thư có đau kể từ lúc được chẩn đoán.

          Đau trong ung thư không chỉ là một triệu chứng thể chất, mà còn là nỗi đau của tâm hồn, của sự lo sợ và kiệt quệ. Với người bệnh ung thư, đau là hành trình kéo dài, âm ỉ, có thể khiến họ mất ăn, mất ngủ và mất đi niềm tin vào cuộc sống. Kiểm soát đau vì thế không đơn thuần là điều trị triệu chứng, mà là một phần cốt lõi trong chăm sóc giảm nhẹ - giúp người bệnh được sống những ngày còn lại nhẹ nhõm, an yên và có ý nghĩa.

               Nỗi đau của bệnh nhân ung thư (ảnh minh họa)

     Tại Bệnh viện Ung Bướu Thanh Hóa, chúng tôi xem việc điều trị giảm đau là nhiệm vụ y học và nhân đạo. Việc áp dụng đúng thang giảm đau ba bậc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phối hợp thuốc cùng các phương pháp giảm đau vùng, chăm sóc thể chất và hỗ trợ tinh thần chính là nền tảng để mang lại chất lượng sống tốt nhất cho người bệnh ung thư.

I. Nguyên tắc kiểm soát đau theo WHO

      Thang giảm đau ba bậc của WHO (World Health Organization Analgesic Ladder) là kim chỉ nam trong quản lý đau do ung thư. Nguyên tắc cơ bản gồm: bắt đầu từ thuốc giảm đau bậc thấp nhất, tăng dần khi cần; ưu tiên đường uống; dùng thuốc theo giờ cố định; và cá thể hóa phác đồ điều trị cho từng người bệnh.

        Thang giảm đau của WHO chia thuốc giảm đau thành ba bậc dựa trên cơ chế hoạt động và khả năng kiểm soát cường độ đau, từ nhẹ đến nặng. Việc tuân thủ thang bậc này giúp bác sĩ tiếp cận điều trị đau một cách có hệ thống, bắt đầu với các loại thuốc ít tác dụng phụ nhất và tăng dần cường độ khi cần thiết. Nguyên tắc cơ bản là bắt đầu bằng bậc thấp nhất có thể kiểm soát được cơn đau, sau đó tăng bậc nếu cơn đau không giảm hoặc tiến triển nặng hơn. Việc này đảm bảo rằng bệnh nhân nhận được mức độ giảm đau phù hợp mà không phải chịu đựng những tác dụng phụ không cần thiết từ các loại thuốc mạnh hơn.

       Việc hiểu rõ về các bậc của thuốc giảm đau bậc 1 2 3 là vô cùng quan trọng đối với cả bệnh nhân và người thân. Nó giúp họ nắm bắt được bản chất của phương pháp điều trị, từ đó phối hợp tốt hơn với bác sĩ, tuân thủ đúng phác đồ và kịp thời thông báo các phản ứng của cơ thể. Đối với các chuyên gia y tế, đây là một công cụ chuẩn hóa, giúp họ đưa ra các quyết định lâm sàng khách quan và hiệu quả, giảm thiểu nguy cơ lạm dụng thuốc hoặc kiểm soát đau không đầy đủ.

II. Bậc 1 - Thuốc không opioid

        Thuốc giảm đau bậc 1 là nhóm thuốc được sử dụng để điều trị các cơn đau nhẹ đến vừa, cũng như hạ sốt. Đây là những loại thuốc quen thuộc, dễ tiếp cận và thường được dùng phổ biến trong cộng đồng. Chúng được xem là nền tảng của thang giảm đau WHO, là lựa chọn đầu tiên cho hầu hết các trường hợp đau không quá nghiêm trọng. Việc sử dụng đúng cách nhóm thuốc này có thể mang lại hiệu quả đáng kể, đồng thời hạn chế tối đa nguy cơ gặp phải các tác dụng phụ nghiêm trọng.

         Nhóm thuốc giảm đau bậc 1 bao gồm hai loại chính: Paracetamol (Acetaminophen) và Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs). Thuốc giảm đau bậc 1 được chỉ định cho nhiều tình trạng đau nhẹ đến vừa. Tuy nhiên, việc sử dụng chúng cần tuân thủ các nguyên tắc nhất định để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

III. Bậc 2 - Opioid yếu

          Khi các loại thuốc giảm đau bậc 1 không còn hiệu quả để kiểm soát cơn đau vừa đến mạnh, bác sĩ sẽ cân nhắc chuyển sang thuốc giảm đau bậc 2. Nhóm thuốc này thường là sự kết hợp giữa một opioid yếu và một thuốc giảm đau không opioid (thuốc giảm đau bậc 1), nhằm tối ưu hóa hiệu quả giảm đau thông qua nhiều cơ chế khác nhau. Đây là một bước quan trọng trong thang giảm đau WHO, đánh dấu việc sử dụng các loại thuốc có tiềm năng gây nghiện và tác dụng phụ mạnh hơn.

          Thuốc giảm đau bậc 2 bao gồm các opioid yếu như Codeine và Tramadol. Điểm đặc biệt của nhóm này là chúng thường được bào chế dưới dạng kết hợp với Paracetamol hoặc một NSAID để tăng cường hiệu quả giảm đau và giảm liều opioid cần thiết.

IV. Bậc 3 - Opioid mạnh

          Thuốc giảm đau bậc 3 là nhóm opioid mạnh nhất như morphin, Fentanyl, oxycodone..., được chỉ định cho các cơn đau dữ dội và nghiêm trọng, thường là khi các thuốc giảm đau bậc 1 và 2 không còn hiệu quả. Đây là những hoạt chất có khả năng kiểm soát đau mạnh mẽ nhất nhưng cũng đi kèm với nguy cơ cao về tác dụng phụ và phụ thuộc. Việc sử dụng nhóm thuốc này đòi hỏi sự giám sát y tế chặt chẽ và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật.

V. Nguyên Tắc Lựa Chọn và Sử Dụng Thuốc Giảm Đau Theo Bậc

         Việc lựa chọn và sử dụng thuốc giảm đau không chỉ đơn thuần là kê đơn một loại thuốc mà còn là cả một nghệ thuật và khoa học. Nó đòi hỏi sự đánh giá kỹ lưỡng, tuân thủ các nguyên tắc y tế và cá nhân hóa phác đồ điều trị cho từng bệnh nhân. Việc áp dụng đúng thang bậc giảm đau của WHO cùng các nguyên tắc bổ trợ là chìa khóa để đạt được hiệu quả giảm đau tối ưu và giảm thiểu rủi ro.

1.     Đánh giá cường độ đau

         Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quản lý đau là đánh giá chính xác cường độ đau của bệnh nhân. Điều này giúp bác sĩ xác định bậc thuốc giảm đau phù hợp để bắt đầu. Có nhiều công cụ để đánh giá đau:

·         Thang đo đau trực quan tương tự (Visual Analog Scale - VAS): Bệnh nhân đánh dấu cường độ đau trên một đường thẳng từ 0 (không đau) đến 10 (đau dữ dội nhất có thể tưởng tượng).

·         Thang đo số (Numeric Rating Scale - NRS): Bệnh nhân cho điểm đau từ 0 đến 10.

·         Thang đo đau bằng lời nói (Verbal Rating Scale - VRS): Sử dụng các từ ngữ như "không đau", "đau nhẹ", "đau vừa", "đau nặng", "đau dữ dội".

         Dựa trên kết quả đánh giá, cường độ đau thường được phân loại như sau:

·         Đau nhẹ: 1-3 điểm

·         Đau vừa: 4-6 điểm

·         Đau nặng: 7-10 điểm

         Việc đánh giá đau không chỉ thực hiện một lần mà cần được lặp lại định kỳ để theo dõi hiệu quả điều trị và điều chỉnh phác đồ khi cần.

2.     Quy tắc "Thang bậc giảm đau của WHO"
Thang bậc giảm đau của WHO không chỉ phân loại thuốc mà còn là một quy trình điều trị có hệ thống:

·         Bắt đầu từ bậc thấp nhất: Luôn bắt đầu với thuốc giảm đau bậc 1 cho đau nhẹ. Nếu đau không được kiểm soát đầy đủ hoặc tăng lên, chuyển sang bậc 2. Nếu vẫn không hiệu quả, chuyển sang bậc 3. Nguyên tắc này giúp tránh sử dụng các thuốc mạnh hơn mức cần thiết, giảm nguy cơ tác dụng phụ.

·         "By the Mouth" (Bằng đường uống): Ưu tiên đường dùng thuốc qua miệng nếu có thể, vì tiện lợi, ít xâm lấn và an toàn hơn.

·         "By the Clock" (Theo giờ): Thuốc giảm đau nên được dùng đều đặn theo một lịch trình cố định, không đợi đến khi cơn đau xuất hiện rồi mới dùng. Điều này giúp duy trì nồng độ thuốc ổn định trong máu, ngăn ngừa cơn đau tái phát và kiểm soát đau hiệu quả hơn.

·         "By the Ladder" (Theo thang bậc): Tuân thủ trình tự tăng dần của thang bậc, không bỏ qua các bậc.

·         "For the Individual" (Cá thể hóa): Mỗi bệnh nhân là một cá thể độc đáo với ngưỡng đau, tiền sử bệnh lý và phản ứng với thuốc khác nhau. Phác đồ điều trị phải được cá thể hóa dựa trên các yếu tố này.

3.     Phối hợp thuốc và điều trị hỗ trợ

        Để đạt hiệu quả giảm đau tối ưu, đặc biệt là trong các trường hợp đau phức tạp, việc phối hợp nhiều loại thuốc và áp dụng các phương pháp điều trị hỗ trợ là rất quan trọng ví dụ như các phương pháp giảm đau dựa trên điện quang can thiệp , các phương pháp này không chỉ giúp tiêu diệt khối u mà còn là một phần quan trọng trong chăm sóc giảm nhẹ, giúp bệnh nhân ung thư nâng cao chất lượng cuộc sống:

·        Giảm đau bằng gây tê vùng dưới hướng dẫn siêu âm

·        Phương pháp triệt giao cảm hạch: Dưới sự hướng dẫn của các thiết bị chẩn đoán hình ảnh như máy chụp mạch số hoá xoá nền ( DSA) và máy chụp cắt lớp vi tính (CT), bác sĩ sẽ thực hiện can thiệp mạch chính xác vào các đám rối thần kinh như diệt đám rối thần kinh thân tạng, diệt đám rối hạ vị, diệt hạch giao cảm ngực/ thắt lưng…Bệnh nhân thường cảm thấy giảm đau rõ rệt ( có thể giảm 50-90% cường độ đau) chỉ sau 15- 30 phút thực hiện thủ thuật.

·        Can thiệp giảm đau cột cống và xương như bơm xi măng thân đốt sống...Phương pháp này giúp ổn định cột sống và cắt đứt cơn đau gần như ngay lập tức.

VI. Bảng chuyển đổi opioid tương đương (Equianalgesic Conversion Table)

Thuốc	Liều tương đương Morphine đường uống (mg)	Ghi chú
Morphine (uống)	30 mg	Chuẩn quy đổi
Oxycodone (uống)	20 mg	≈ 1,5 lần hiệu lực Morphine
Hydromorphone (uống)	7,5 mg	≈ 4–5 lần hiệu lực Morphine
Fentanyl (miếng dán 25 mcg/giờ)	≈ 60–90 mg/24h	Thay sau 72 giờ
Methadone (uống)	10 mg	Cần theo dõi chặt chẽ

Kết luận

          Kiểm soát đau cho người bệnh ung thư là một hành trình đòi hỏi kiến thức, sự kiên nhẫn và lòng nhân ái. Mỗi cơn đau được làm dịu đi không chỉ là thành công về mặt y học, mà còn là chiến thắng của lòng trắc ẩn và sự tận tâm. Tại Bệnh viện Ung Bướu Thanh Hóa, chúng tôi nỗ lực không ngừng cùng với sự phối hợp các phương pháp giảm đau , bên cạnh giảm đau bằng thuốc , phương pháp giảm đau dựa trên chuyên ngành điện quang can thiệp đã được đầu tư mạng mẽ với hệ thống máy móc hiện đại như máy chụp mạch số hoá xoá nền ( DSA), CT- Scan và siêu âm để mỗi người bệnh được sống những ngày ý nghĩa, được sẻ chia, được an yên trong chính hành trình cuối của cuộc đời. Giảm đau không chỉ là điều trị, mà là hành động mang tính nhân văn sâu sắc, giúp người bệnh tìm lại giá trị của từng nhịp sống.

Tài Liệu Tham Khảo

1. World Health Organization. (2018). *WHO guidelines for the pharmacological and radiotherapeutic management of cancer pain in adults and adolescents.* Geneva: World Health Organization.

2. Paice, J. A., et al. (2023). *Use of opioids for adults with pain from cancer or cancer treatment: ASCO guideline.* *Journal of Clinical Oncology.*

3. National Cancer Institute (NCI). (2025). *Cancer Pain (PDQ®).* Truy cập tại: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/pain

4. MD Anderson Cancer Center. (2024). *Cancer Pain Clinical Management Algorithms and Opioid Dosing/Titration Guidance.*

5. Bộ Y tế. (2022). *Quyết định 183/QĐ-BYT – Hướng dẫn chăm sóc giảm nhẹ.* Hà Nội: Bộ Y tế.

BsCKI Nguyễn Thị Vân Anh – Khoa Chăm sóc giảm nhẹ, Bệnh viện Ung Bướu Thanh Hóa