1. Định nghĩa

Ung thư gan là bệnh lý ác tính xuất phát từ tế bào gan, trong đó phổ biến nhất là ung thư biểu mô tế bào gan (Hepatocellular carcinoma - HCC) [1]. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư trên toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển [2].

AFP (Alpha-fetoprotein) là một glycoprotein được tổng hợp chủ yếu bởi gan của thai nhi. Sau khi sinh, nồng độ AFP giảm nhanh và ở người trưởng thành khỏe mạnh chỉ còn ở mức rất thấp. Tuy nhiên, trong một số bệnh lý, đặc biệt là ung thư gan, nồng độ AFP có thể tăng cao bất thường và được sử dụng như một dấu ấn sinh học quan trọng trong thực hành lâm sàng [3

 2. Dịch tễ học

Theo GLOBOCAN năm 2022, ung thư gan là một trong những loại ung thư phổ biến và có tỷ lệ tử vong cao tại Việt Nam [2].

Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm:

-         Nhiễm Viêm gan B mạn tính

-         Nhiễm Viêm gan C

-         Xơ gan do rượu hoặc nguyên nhân khác

Bệnh thường gặp ở nam giới nhiều hơn nữ và thường được phát hiện ở giai đoạn muộn do triệu chứng nghèo nàn ở giai đoạn sớm [1][2].

II. NỘI DUNG

1.   Triệu chứng lâm sàng

Ở giai đoạn đầu, ung thư gan thường không có biểu hiện đặc hiệu, khiến việc phát hiện sớm gặp nhiều khó khăn [1].

Khi bệnh tiến triển, các triệu chứng có thể bao gồm:

-         Đau tức vùng hạ sườn phải

-         Sụt cân không rõ nguyên nhân

-         Mệt mỏi kéo dài

-         Vàng da, vàng mắt

-         Gan to hoặc có khối u vùng gan

Do các triệu chứng không đặc hiệu, nhiều bệnh nhân chỉ được chẩn đoán khi bệnh đã ở giai đoạn tiến triển, làm giảm hiệu quả điều trị [2].

2.   Điều trị ung thư gan

Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, chức năng gan và thể trạng bệnh nhân [1][3].

Các phương pháp điều trị chính bao gồm:

-         Phẫu thuật cắt gan: áp dụng cho giai đoạn sớm, khi khối u còn khu trú

-         Ghép gan: chỉ định trong một số trường hợp đặc biệt

-         Đốt u bằng sóng cao tần (RFA): điều trị tại chỗ cho khối u nhỏ

-         Nút mạch hóa chất (TACE): áp dụng cho giai đoạn trung gian

-         Điều trị đích và miễn dịch: dùng trong giai đoạn tiến triển

Hiệu quả điều trị phụ thuộc lớn vào việc phát hiện sớm và theo dõi chặt chẽ sau điều trị [1].

 3.  Vai trò của xét nghiệm AFP

3.1. Trong tầm soát và phát hiện sớm

AFP là một trong những xét nghiệm quan trọng trong chương trình tầm soát ung thư gan ở nhóm nguy cơ cao [3].

Đối tượng nên được tầm soát định kỳ gồm:

-         Người nhiễm Viêm gan B hoặc Viêm gan C

-         Người bị xơ gan

-         Người có tiền sử gia đình mắc ung thư gan

Việc kết hợp xét nghiệm AFP với siêu âm gan định kỳ (3–6 tháng/lần) giúp phát hiện ung thư gan ở giai đoạn sớm, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và cải thiện tiên lượng [3].

3.2. Trong chẩn đoán

AFP có giá trị hỗ trợ chẩn đoán ung thư gan, đặc biệt khi nồng độ AFP tăng cao (>400 ng/mL) [3].

Tuy nhiên, xét nghiệm AFP có một số hạn chế:

-         Không phải tất cả bệnh nhân ung thư gan đều có AFP tăng

-         AFP có thể tăng trong các bệnh lý lành tính như viêm gan cấp/mạn hoặc xơ gan

Do đó, AFP không được sử dụng đơn độc để chẩn đoán mà cần phối hợp với các phương pháp khác như:

-         Siêu âm gan

-         Chụp CT hoặc MRI

-         Đánh giá lâm sàng [1][3]

3.3. Trong theo dõi điều trị

Đánh giá hiệu quả điều trị

Sau điều trị, nồng độ AFP được sử dụng để theo dõi đáp ứng:

-         AFP giảm dần → đáp ứng điều trị tốt

-         AFP không giảm hoặc tăng → điều trị chưa hiệu quả hoặc bệnh tiến triển [3]

Phát hiện tái phát

AFP là công cụ hữu ích để phát hiện sớm tái phát sau điều trị:

-         AFP tăng trở lại sau khi đã giảm → nghi ngờ tái phát

-         Có thể phát hiện trước khi có biểu hiện lâm sàng hoặc hình ảnh

Đây là một trong những vai trò quan trọng nhất của AFP trong thực hành lâm sàng [3].

3.4. Hạn chế của xét nghiệm AFP

Mặc dù có giá trị, AFP vẫn tồn tại một số hạn chế:

-         Độ nhạy và độ đặc hiệu chưa cao

-         Có thể tăng trong các tình trạng không phải ung thư như:

+ Viêm gan

+ Xơ gan

+ Thai kỳ

Do đó, cần kết hợp AFP với các phương pháp chẩn đoán khác để tăng độ chính xác [1][3

4. Tiên lượng, tai biến và biến chứng

Nồng độ AFP có liên quan đến tiên lượng bệnh:

-         AFP càng cao → tiên lượng càng xấu

-         AFP giảm sau điều trị → tiên lượng tốt hơn [3]

Ung thư gan có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng như:

-         Suy gan

-         Xuất huyết tiêu hóa

-         Di căn xa

Những biến chứng này làm tăng tỷ lệ tử vong nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời [1].

III. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Xét nghiệm AFP đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ quá trình quản lý ung thư gan, từ tầm soát, hỗ trợ chẩn đoán đến theo dõi điều trị và phát hiện tái phát [1][3].

Việc kết hợp AFP với các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và lâm sàng giúp nâng cao hiệu quả điều trị, giảm tỷ lệ tử vong và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

*  Khuyến nghị:

-         Tầm soát định kỳ bằng AFP và siêu âm gan cho nhóm nguy cơ cao (3-6 tháng/lần)

-         Không sử dụng AFP đơn độc để chẩn đoán

-         Tuân thủ theo dõi sau điều trị

 IV. THÔNG TIN VỀ KỸ THUẬT, DỊCH VỤ XÉT NGHIỆM LIÊN QUAN ĐẾN CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ UNG THƯ GAN.

   Hiện nay, tại Bệnh viện Ung bướu tỉnh Thanh Hóa đã triển khai thường quy các kỹ thuật:

-         Định lượng AFP máu

-         Đo hoạt độ AST(GOT) máu

-         Đo hoạt độ ALT(GPT) máu

-         Định lượng Bilirubin toàn phần máu

-         Định lượng Bilirubin trực tiếp máu

-         Đo hoạt độ GGT máu

-         Đo hoạt độ ALP máu

-         Thời gian Prothrombin

Các dịch vụ này giúp cho quá trình chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả cho bệnh nhân đang được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định, và đội ngũ chuyên môn được đào tạo bài bản tại các trung tâm y tế lớn.

V. TÀI LIỆU THAM KHẢO

 1. Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ung thư gan, 2025..

 2. GLOBOCAN. Global Cancer Observatory - Viet Nam Fact Sheet, 2022.

 3. WHO. Guidelines for liver cancer screening and diagnosis..

 4. Các nghiên cứu về AFP trong ung thư gan - Tạp chí Y học Việt Nam.

CNXN. Trịnh Đài Trang